Chuyển đổi sang năng lượng sạch không còn là lựa chọn mang tính hình ảnh, mà đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc để doanh nghiệp tồn tại và cạnh tranh. Với hàng loạt chính sách hỗ trợ mới từ Chính phủ cùng áp lực từ thị trường xuất khẩu, các nhà máy sản xuất  đặc biệt là những đơn vị đang sử dụng thiết bị sinh nhiệt như lò hơi công nghiệp cần nhìn lại lộ trình cải tiến công nghệ của mình ngay từ bây giờ.

Năng lượng sạch là gì?

Năng lượng sạch là loại năng lượng mà quá trình sản xuất và sử dụng không phát sinh chất thải độc hại hoặc khí nhà kính gây ô nhiễm môi trường.

Phân loại năng lượng sạch

Năng lượng sạch thường được chia thành hai nhóm chính:

• Năng lượng tái tạo: các nguồn năng lượng tự nhiên, gần như vô hạn và có khả năng tự phục hồi như mặt trời, gió, nước, địa nhiệt, sóng biển.
• Năng lượng không phát thải khác: không sinh ra khí carbon trong quá trình vận hành, nhưng có thể sử dụng nguồn nhiên liệu hữu hạn điển hình là năng lượng hạt nhân.

Những loại năng lượng sạch phổ biến tại Việt Nam

Trong đó, điện mặt trời và điện gió là hai loại được doanh nghiệp sản xuất tiếp cận nhiều nhất nhờ chi phí lắp đặt ngày càng giảm và khung pháp lý ngày càng rõ ràng.

Doanh nghiệp được lợi gì khi sử dụng năng lượng sạch?

Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước

Một trong những rào cản lớn nhất khi doanh nghiệp muốn dùng năng lượng sạch cho sản xuất công nghiệp là chi phí đầu tư hạ tầng lưới điện đủ quy mô. Để giải quyết vấn đề này, Nhà nước đã và đang triển khai nhiều cơ chế hỗ trợ:

• Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP) giai đoạn 2019–2030, trong đó có hợp phần vận hành Quỹ chia sẻ rủi ro (RSF) phối hợp giữa Bộ Công Thương và Ngân hàng Thế giới nhằm cung cấp bảo lãnh tín dụng cho các khoản vay đầu tư thiết bị, công nghệ tiết kiệm năng lượng trong ngành công nghiệp.
• Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP, cho phép doanh nghiệp sử dụng điện lớn ký hợp đồng mua điện tái tạo trực tiếp từ đơn vị phát điện mà không cần đầu tư toàn bộ hệ thống.
• Cơ chế mua bán điện dư từ điện mặt trời mái nhà theo Nghị định 58/2025/NĐ-CP, vừa được sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ 26/6/2026): tỷ lệ sản lượng điện dư được phép bán đã tăng từ 20% lên tối đa 50% sản lượng phát ra, thậm chí có thể vượt 50% nếu lưới điện khu vực còn khả năng tiếp nhận (áp dụng đến hết 31/12/2030). Giá mua điện dư được xác định theo giá điện năng thị trường bình quân năm trước, thay vì mức giá cố định như trước đây.

Đây là những thay đổi đáng chú ý, cho thấy Nhà nước đang dần gỡ bỏ rào cản tài chính và pháp lý để khuyến khích doanh nghiệp kể cả doanh nghiệp vừa và nhỏ mạnh dạn đầu tư chuyển đổi.

Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế

• Đáp ứng yêu cầu xuất khẩu: sử dụng năng lượng tái tạo giúp doanh nghiệp tiệm cận các tiêu chuẩn “chứng chỉ xanh” điều kiện ngày càng quan trọng để thâm nhập các thị trường khó tính như châu Âu.
• Tăng sức cạnh tranh: giảm chi phí sản xuất về dài hạn và xây dựng hình ảnh thương hiệu bền vững, giúp sản phẩm cạnh tranh tốt hơn ở cả thị trường nội địa lẫn quốc tế.

Theo khảo sát từ Chương trình VNEEP, ngành công nghiệp hiện chiếm hơn 47% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc, trong khi dư địa tiềm năng tiết kiệm năng lượng của khối này vẫn còn từ 20–30%. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội cải tiến rất lớn cho doanh nghiệp sản xuất.

Tối ưu hóa hoạt động kinh doanh

• Giảm chi phí điện năng: tự sản xuất điện (điển hình là điện mặt trời áp mái) giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước xu hướng giá điện bán lẻ có thể tăng theo thời gian, đặc biệt với nhóm khách hàng tiêu thụ lớn.
• Tận dụng công trình sẵn có: hệ thống điện mặt trời mái nhà còn có tác dụng cách nhiệt, giảm hấp thụ nhiệt cho nhà xưởng, gián tiếp giảm tải cho hệ thống làm mát/thông gió.
• Có thêm nguồn thu từ điện dư: với quy định mới cho phép bán tối đa 50% sản lượng điện dư, doanh nghiệp có thêm động lực tài chính để đầu tư hệ thống đúng quy mô thay vì chỉ tính toán cho nhu cầu tự dùng.

Tuy vậy, doanh nghiệp cũng cần lưu ý: chi phí đầu tư ban đầu, thủ tục đăng ký/thông báo với Sở Công Thương, và yêu cầu kỹ thuật (công tơ hai chiều, tiêu chuẩn thiết bị) là những yếu tố cần chuẩn bị kỹ trước khi triển khai, để tránh phát sinh chi phí sửa chữa hoặc chậm tiến độ đấu nối.

Giải pháp thích ứng kịp thời cho doanh nghiệp

Song song với việc đầu tư nguồn phát điện sạch, một hướng đi đang được nhiều nhà máy lựa chọn là chuyển đổi trực tiếp thiết bị sản xuất sang dạng sử dụng năng lượng sạch.

Trong ngành lò hơi công nghiệp, xu hướng này thể hiện rõ qua sự dịch chuyển từ các loại lò hơi đốt nhiên liệu hóa thạch (than, dầu FO/DO) sang các dòng lò hơi vận hành bằng năng lượng sạch, tiêu biểu như lò hơi điện và lò hơi đốt biomass.

Trong đó, lò hơi điện được đánh giá là giải pháp phù hợp với nhiều quy mô nhà máy nhờ:

• Không phát thải khí đốt trực tiếp tại nơi vận hành, dễ đáp ứng tiêu chí đánh giá môi trường.
• Có thể kết hợp trực tiếp với nguồn điện tự sản xuất (điện mặt trời áp mái) để tối ưu chi phí vận hành.
• Cấu tạo đơn giản hơn lò hơi đốt truyền thống, giảm chi phí bảo trì hệ thống xử lý khói bụi.

Đây chính là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp sản xuất từ dệt may, thực phẩm đến hóa chất cân nhắc chuyển đổi hệ thống cấp nhiệt sang lò hơi điện như một bước đi cụ thể trong lộ trình sử dụng năng lượng sạch.

Kết luận

Năng lượng sạch không còn là xu hướng của tương lai mà đang là yêu cầu thực tế của hiện tại. Với các chính sách hỗ trợ vốn vay, cơ chế mua bán điện dư ngày càng thông thoáng, cùng áp lực cạnh tranh từ thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp nên chủ động rà soát và có kế hoạch chuyển đổi công nghệ càng sớm càng tốt không chỉ để tuân thủ xu hướng chung, mà còn để tối ưu chi phí vận hành và nâng cao vị thế cạnh tranh trong dài hạn.